Często zastanawiasz się, czy wspólnie z bliską osobą – na przykład małżonkiem – możecie sporządzić jeden dokument, który ureguluje Wasze sprawy majątkowe na wypadek śmierci? To pytanie pojawia się regularnie w naszej praktyce zawodowej. Dziś rozwiejemy wszelkie wątpliwości dotyczące testamentów wspólnych w polskim prawie.
Rozrządzenie na wypadek śmierci – podstawy prawne
Zgodnie z polskim prawem, jedyną dopuszczalną formą rozrządzenia majątkiem na wypadek śmierci jest sporządzenie testamentu. Testament może przybrać różne formy, w tym najczęściej spotykane: testament własnoręczny (holograficzny) lub testament notarialny. Każda z tych form ma swoje specyficzne wymogi, a ich prawidłowe sporządzenie jest kluczowe dla ważności ostatniej woli spadkodawcy.
Zakaz testamentów wspólnych w Polsce – co mówi Kodeks cywilny?
W polskim systemie prawnym obowiązuje jasny i bezwzględny zakaz sporządzania testamentów wspólnych. Zasada ta wynika bezpośrednio z art. 942 Kodeksu cywilnego, który stanowi, że “testament może zawierać rozrządzenia tylko jednego spadkodawcy“.
Oznacza to, że polskie prawo kategorycznie wyklucza możliwość stworzenia jednego dokumentu testamentowego przez dwie lub więcej osób, nawet jeśli są to małżonkowie, którzy chcą wzajemnie przekazać sobie majątek na wypadek śmierci. Nieważne jest zatem połączenie oświadczeń ostatniej woli kilku osób w jednym dokumencie. Przykładowo, jeśli dwie osoby spiszą wspólne oświadczenie woli, opatrzą je datą i podpiszą się pod nim, taki testament będzie nieważny. Aby rozrządzenie było skuteczne, każda z tych osób powinna sporządzić oddzielny testament.
Dlaczego polskie prawo zakazuje testamentów wspólnych?
Głównym powodem wprowadzenia zakazu testamentów wspólnych w Polsce jest zasada favor testamenti (uprzywilejowania testamentu). Ma ona na celu przede wszystkim wyeliminowanie wpływu osób trzecich na rzeczywistą, swobodną wolę spadkodawcy. Testament powinien być wyrazem indywidualnej i nieskrępowanej decyzji, a wspólne sporządzanie go mogłoby rodzić podejrzenia o wzajemne naciski lub uzależnienie rozrządzeń.
Warto jednak zaznaczyć, że w doktrynie prawniczej panuje communis opinio doctorum (powszechna zgoda uczonych) co do zakazu testamentów wspólnych. Niemniej jednak, nieliczni przedstawiciele doktryny zwracają uwagę na pewną anachroniczność art. 942 k.c., zwłaszcza w kontekście małżeństw, które mogą wspólnie dokonywać wielu czynności prawnych za życia.
Skutki naruszenia zakazu – co dzieje się z nieważnym testamentem wspólnym?
Sporządzenie testamentu wspólnego, wbrew wyraźnemu zakazowi wynikającemu z art. 942 Kodeksu cywilnego, skutkuje jego bezwzględną nieważnością. Oznacza to, że taki dokument nie wywołuje żadnych skutków prawnych.
Jeśli osoby, które sporządziły wspólny testament, nie sporządziły żadnego innego, ważnego testamentu, dziedziczenie po nich odbędzie się na podstawie ustawy. W takim przypadku zastosowanie mają ogólne zasady dziedziczenia ustawowego, co może prowadzić do dziedziczenia przez krąg osób, które niekoniecznie odpowiadają ostatniej woli zmarłych. Sąd Najwyższy konsekwentnie potwierdza, że dokument będący testamentem nie może pod rygorem nieważności zawierać rozporządzeń ostatniej woli więcej niż jednej osoby.
Jednakże, orzecznictwo Sądu Najwyższego dopuszcza pewne odstępstwa od tego zakazu. W pewnych okolicznościach nieważność testamentu alograficznego (sporządzonego przed urzędnikiem), spowodowana zamieszczeniem w nim rozrządzeń dwóch spadkodawców, nie stanowi przeszkody do uznania oświadczeń woli złożonych przez tych spadkodawców za dwa oddzielne testamenty ustne. Taka konwersja jest możliwa, jeśli spełnione są wszystkie przesłanki ważności testamentu ustnego, co jest wyrazem zasady favor testamenti oraz tendencji do liberalizowania zakazu.
Testamenty wspólne na tle prawa międzynarodowego – czy to dopuszczalne za granicą?
Choć polskie prawo kategorycznie zakazuje testamentów wspólnych, sytuacja prawna w innych krajach jest znacznie bardziej zróżnicowana. Wiele systemów prawnych dopuszcza testamenty wspólne, choć często z określonymi ograniczeniami.
- Zakazane w: Francja, Belgia (z wyjątkiem tzw. testamentów lustrzanych, jeśli nie są wzajemnie zależne), Holandia, Rosja, Włochy, Węgry.
- Dopuszczalne w: Niemcy, Hiszpania, , Szwajcaria, Malta, Dania, Austria.
Transgraniczne testamenty wspólne a prawo polskie
W kontekście obywateli polskich sporządzających testamenty za granicą, ocena ważności testamentu wspólnego staje się bardziej skomplikowana. Kluczowe jest rozstrzygnięcie, czy polski zakaz z art. 942 k.c. ma charakter materialnoprawny, czy formalny. Istotne jest, aby określić, czy przepisy o testamentach wspólnych dotyczą dopuszczalności połączenia w jednym dokumencie testamentów kilku osób, czy też wykraczają poza kwestię wspólnego dokumentu.
W praktyce, zastosowanie Konwencji haskiej z 1961 r. (dotyczącej kolizji praw w przedmiocie formy rozrządzeń testamentowych) do oceny ważności aktów ostatniej woli sporządzonych wspólnie przez polskich obywateli za granicą, wydaje się być najlepszym rozwiązaniem. Może to pozwolić na utrzymanie ważności testamentu, jeśli został sporządzony zgodnie z prawem kraju, w którym jest dopuszczalny (np. w Niemczech). Oznacza to, że zakaz z art. 942 k.c. może być w takich przypadkach wyparty przez regulacje innego porządku prawnego, o ile prawo to może znaleźć zastosowanie.
Podsumowanie i profesjonalne wsparcie prawne Kancelarii Adwokatów i Radców Prawnych – Jarosiński, Kuliński i Partnerzy
Jak widać, kwestia testamentów wspólnych w Polsce jest jednoznaczna pod względem obowiązującego prawa – są one zakazane i bezwzględnie nieważne.
Jeżeli masz pytania dotyczące nabycia spadku, sporządzania testamentu (własnoręcznego, notarialnego) lub potrzebujesz doradztwa w sprawach spadkowych – zespół doświadczonych prawników Kancelarii Adwokatów i Radców Prawnych Jarosiński, Kuliński i Partnerzy jest do Twojej dyspozycji. Pomożemy Ci zrozumieć wszelkie aspekty prawne i znaleźć najlepsze rozwiązania, dopasowane do Twojej indywidualnej sytuacji.
Nie pozwól, aby kwestie spadkowe spędzały Ci sen z powiek. Skontaktuj się z nami, aby uzyskać profesjonalne doradztwo i pomoc prawną w sprawach spadkowych oraz wszelkich kwestiach prawnych związanych z testamentem.
Potrzebujesz pomocy w temacie wpisu? Zadzwoń do nas lub umów spotkanie przez internet
Wyślij do nas poniższy formularz - odezwiemy się do Ciebie!
